Sunʼiy intellekt nima va qanday ishlaydi?

Internetni ochsangiz ham, televizorni yoqsangiz ham, hamma joyda bir xil ibora: "sunʼiy intellekt". Koʻpchilik buni kinodagi temir robotlar yoki dunyoni egallamoqchi boʻlgan oʻta aqlli kompyuter deb tasavvur qiladi. Aslida gap ancha sodda.

Sunʼiy intellekt (inglizcha qisqartmasi AI, oʻzbekcha SI) ilmiy fantastika emas. U har kuni choʻntagingizdagi smartfonda, uydagi televizorda va koʻchada chaqirgan taksingizda jimgina ishlab turibdi. Bu maqolada murakkab formulalar va dasturlash tillarisiz, eng oddiy hayotiy misollar orqali shu texnologiyaning asl mohiyatini ochamiz. Oxirigacha oʻqisangiz, sunʼiy intellekt ortida nima turganini doʻstingizga qahva ustida bemalol tushuntirib bera olasiz.

Retseptli taom va oʻzi oʻrganadigan oshpaz

Sunʼiy intellektni tushunish uchun avval oddiy dastur qanday ishlashini pazandalik misolida koʻrib olaylik.

Anʼanaviy dasturlash, bu tayyor retsept

Tasavvur qiling, oshpazga palov tayyorlash boʻyicha aniq yoʻriqnoma berilgan: avval piyozni qovur, keyin goʻshtni sol, soʻng oʻn daqiqa dimla. Oshpaz bu qoidalardan bir qadam ham chetga chiqolmaydi. Sabzi tugab qolsa va retseptda bu yoʻq boʻlsa, u nima qilishni bilmay dovdirab qoladi.

Telefoningizdagi kalkulyator yoki budilnik mana shunday ishlaydi. Dasturchi har bir vaziyatni oldindan oʻylab, qatʼiy qoidalarni yozib chiqadi. Kompyuter esa faqat buyurilganini bajaradi, xolos.

Sunʼiy intellekt, oʻz xatosidan oʻrganadigan shogird

Endi boshqa holat. Bu safar shogird oshpazga hech qanday retsept berilmaydi. Unga faqat mingta tayyor, mazali palovning rasmi va taʼmi koʻrsatilgan. Shogird goʻshtni qachon solishni, sabzini qanday toʻgʻrashni tajriba va xatolar orqali oʻzi oʻrganadi. Birinchi marta guruch qattiq chiqadi, u xatosini tushunadi, keyingi safar suvni koʻproq quyadi. Mingdan ortiq urinishdan keyin esa eng mazali palovni tayyorlay oladigan darajaga yetadi.

Mana shu jarayon sunʼiy intellektning oʻzidir. U tayyor qoida boʻyicha emas, juda koʻp maʼlumotni (tajribani) koʻrib chiqib, qonuniyatlarni oʻzi topadi va xulosa chiqaradi.

Oʻzi yuradigan avtomobilni oling. Koʻchadagi har bir toʻsiqni anʼanaviy usulda yozib chiqmoqchi boʻlsak, umrimiz yetmaydi. Chunki yoʻlda qogʻoz quti ham, mushuk ham, daraxt bargi, soya yoki katta tosh ham boʻlishi mumkin. Buning hammasini kodga kiritib boʻlmaydi. Sunʼiy intellektga esa millionlab yoʻl videosi koʻrsatiladi va u nima xavfli, nima xavfsiz ekanini oʻzi tushunib oladi.

Yandex Go taksi ilovasi narxni qayerdan biladi ?

Keling, hammamiz har kuni ishlatadigan Yandex Go yoki boshqa taksi ilovalarini koʻraylik. Manzilni belgilashingiz bilan ekranda yozuv chiqadi: mashina 4 daqiqada yetib keladi, yoʻlga 25 daqiqa ketadi, narx 18 000 soʻm.

Ilova buni qayerdan biladi? Ichkarida biror odam har bir mijoz uchun hisob-kitob qilib oʻtiribdimi? Yoʻq. Bu ishni sunʼiy intellekt bajaradi. Qanday qilib, toʻrtta bosqichda koʻrib chiqamiz.

1. Maʼlumotlar (Data), yaʼni yoqilgʻi

Taksi ilovasi Toshkent boʻylab soʻnggi yillarda qilingan millionlab safar tarixini saqlab qoʻygan. Masalan:

• juma kuni soat 18:00 da Amir Temur koʻchasidagi oʻrtacha tezlik qancha boʻlgan;
• yomgʻir yoqqanda mashinalar qanchalik sekin yuradi;
• bayram kunlari odamlar qayerga koʻproq boradi.

Mana shu toʻplangan tarixiy faktlar maʼlumotlar (Data) deyiladi. Busiz sunʼiy intellekt hech narsani oʻrgana olmaydi.

2. Virtual miya (Model)

Kompyuterda maxsus dastur bor, uni "boʻsh miya" deb tasavvur qiling. U hali birorta yoʻlni ham, vaqtni ham bilmaydi. Ammo u kiruvchi maʼlumotni qayta ishlab, natija chiqarish imkoniyatiga ega. Mana shu virtual miya model deyiladi.

3. Mashgʻulot (Training)

Endi eng qiziq bosqich. Kompyuter bu virtual miyani oʻqita boshlaydi. Unga oʻtmishdagi millionlab safar koʻrsatiladi:

• tizimga yomgʻirli kunda Chorsudan Chilonzorga qilingan real safar haqida maʼlumot beriladi;
• virtual miya dastlab notoʻgʻri taxmin qiladi: yoʻlga 5 daqiqa ketadi;
• tizim uni toʻgʻrilaydi: aslida 35 daqiqa ketgan, sozlamalaringni qayta koʻr;
• virtual miya oʻzining ichki koʻrsatkichlarini biroz oʻzgartiradi.

Bu jarayon millionlab eski safar misolida qayta-qayta takrorlanadi. Natijada virtual miya yomgʻir yoqqanda yoʻl vaqti uzayishini, tirbandlik soat nechada boshlanishini va qaysi yoʻl qulayroq ekanini oʻz tajribasida puxta oʻrganib oladi.

4. Xulosa chiqarish (Inference)

Endi model oʻqib boʻldi. Endi siz telefonni ochib Chorsudan Chilonzorga buyurtma berganingizda, tizim soniyaning ulushida hozirgi ob-havoni, yoʻldagi tirbandlikni va sizga yaqin haydovchilarni tahlil qiladi. Oʻtgan tajribasiga tayanib aniq vaqt va narxni chiqaradi. Mana shu real vaqtdagi yakuniy qaror xulosa chiqarish (Inference) deyiladi.

Oʻzbekistondagi kundalik hayotimizda sunʼiy intellekt

Koʻpchilik sunʼiy intellekt faqat xorijda rivojlangan deb oʻylaydi. Aslida u Oʻzbekistonda ham allaqachon har bir xonadonga kirib bordi. Ikkita yorqin misolni koʻraylik.

Uzum Market va aqlli tavsiyalar

Uzum Marketdan foydalangan boʻlsangiz, qiziq holatni sezgansiz. Telefon sotib olganingizdan keyin ilova sizga tinmay gʻiloflar, himoya oynalari yoki quloqchin tavsiya qila boshlaydi. Bosh sahifaga kirsangiz, aynan sizga yoqishi mumkin boʻlgan mahsulotlar turadi. Eng qizigʻi, sizning sahifangiz doʻstingiznikidan butunlay boshqacha.

Buni sahna ortida ishlayotgan sunʼiy intellekt qiladi. Tizim har bir klikingizni, qaysi rasmga uzoqroq qaraganingizni va nimani savatga qoʻshganingizni tahlil qiladi. Soʻng millionlab boshqa xaridorning xatti-harakati bilan solishtirib, aynan siz sotib olishingiz ehtimoli yuqori tovarlarni aniqlaydi. Natijada siz soatlab qidirmay, kerakli narsani tezda topasiz. Aynan shu mexanizm yaxshi qurilganda, onlayn doʻkonning sotuvi sezilarli oshadi.

MyID: telefoningiz sizni qanday taniydi

Bugun Oʻzbekistondagi koʻplab mobil ilova va davlat xizmati platformasida masofadan shaxsni tasdiqlash uchun MyID ishlatiladi. Tizim foydalanuvchilari soni allaqachon 2,5 milliondan oshgan.

Pasportingizni ushlab kameraga qaraganingizda, sahna ortida sunʼiy intellekt ishlaydi. U tasviringizni inson koʻzi kabi koʻrmaydi.

U yuzingizdagi koʻzlar orasidagi masofani, burun va iyak shaklini oʻlchaydi va pasportingizdagi surat bilan solishtiradi. Bundan tashqari, kimningdir rasmini emas, haqiqiy tirik odam ekanligingizni aniqlash uchun yuz harakatlaringizni ham tekshiradi. Bularning hammasi bir necha soniyada, oddiy va xavfsiz tarzda oʻtadi.

Oddiy dastur va sunʼiy intellekt: farqlar jadvali

Tushunish yanada oson boʻlishi uchun ikkalasini oddiy mezonlar boʻyicha solishtiramiz.

Xususiyat	Oddiy kompyuter dasturi	Sunʼiy intellekt (SI)
Asosiy ish quroli	Odam yozgan qatʼiy qoidalar	Katta hajmdagi maʼlumot (tajriba)
Xato qilganda nima boʻladi	Dastur qotib qoladi yoki ishlamaydi	Xatosini tushunib, keyingi safar yaxshiroq ishlaydi
Yangi vaziyatga duch kelganda	Ishlay olmaydi	Eski tajribasidan kelib chiqib moslashadi
Insonning roli	Dasturchi hammasini oldindan yozadi	Inson faqat oʻrganish uchun maʼlumot tayyorlaydi
Misol	Telefoningizdagi kalkulyator	Yandex Go taksi ilovasi yoki ChatGPT

Sunʼiy intellekt haqidagi eng mashhur miflar

Soha shunchalik tez rivojlanmoqdaki, atrofida har xil miflar toʻlib-toshdi. Eng asosiylarini koʻrib chiqamiz.

1-mif: "Sunʼiy intellekt tez orada odamlarning oʻrnini egallaydi"

Haqiqat: sunʼiy intellekt koʻp ishni tezroq va aniqroq bajaradi, lekin unda inson kabi his-tuygʻu, empatiya va haqiqiy ijod yoʻq. U shifokorga MRT suratidagi oʻsimtani bir necha soniyada topishga yordam beradi. Ammo bemor bilan muloqot qilish, unga dalda berish va murakkab hayotiy qaror qabul qilish baribir inson zimmasida qoladi. Sunʼiy intellekt insonni almashtirmaydi, uning eng yaqin yordamchisiga aylanadi.

2-mif: "Sunʼiy intellekt hamma narsani biladi va hech qachon adashmaydi"

Haqiqat: sunʼiy intellekt faqat oʻzi oʻrgatilgan maʼlumotni biladi, xolos. Unga faqat oʻrik va olma rasmini koʻrsatib oʻqitsangiz, u hech qachon anorni taniy olmaydi. Bundan tashqari, baʼzan oʻta ishonch bilan mutlaqo notoʻgʻri maʼlumotni toʻgʻridek koʻrsatadi (mutaxassislar buni "gallyutsinatsiya" deydi). Shuning uchun muhim qarorda unga koʻr-koʻrona ishonish yaramaydi.

3-mif: "Sunʼiy intellektda inson kabi mustaqil ong bor"

Haqiqat: sunʼiy intellekt qanchalik aqlli gapirmasin, ortida ulkan matematik hisob-kitob va ehtimollar nazariyasi turadi. U oʻzi aytayotgan gapning maʼnosini insondek tushunmaydi. U shunchaki berilgan matndan keyin qaysi soʻz kelishi ehtimoli yuqori ekanini hisoblaydigan juda murakkab statistik mashina.

Oʻzbekiston va sunʼiy intellekt: 2030-yilga reja

Bugun Oʻzbekiston hukumati ham sunʼiy intellekt texnologiyalarini rivojlantirishga alohida eʼtibor qaratmoqda. Davlat darajasida 2030-yilgacha moʻljallangan rivojlanish strategiyasi qabul qilindi. Qishloq xoʻjaligidan tortib tibbiyot va taʼlimgacha boʻlgan sohalarda sunʼiy intellekt loyihalari ishga tushmoqda.

Milliy madaniyatimiz va tilimizni kompyuterlar yaxshi tushunishi uchun maxsus "Oʻzbek tili korpusi" yaratilmoqda. Bu kelajakda oʻzbek tilidagi ovozli yordamchi va aqlli botlar yanada mukammal ishlashiga zamin tayyorlaydi. Demak, yaqin yillarda hayotimiz yanada qulay va aqlli texnologiyalar bilan toʻladi.

Xulosa: kelajak texnologiyasini bugun biznesingizga qoʻshing

Koʻrdingizmi, sunʼiy intellekt bizdan uzoqdagi tushunarsiz olam emas. U hayotni osonlashtiradigan tezkor va aqlli yordamchi. Toʻgʻri qoʻllansa, u biznesingizni oʻstiradi, vaqtingizni tejaydi va ish unumdorligini keskin oshiradi.

Sizning ham loyihangiz bormi? Biznesingizga aqlli tavsiya tizimini yoki mijoz bilan oʻzi suhbatlashadigan botni qoʻshmoqchimisiz? Biz sunʼiy intellekt yechimlari va Telegram-bot ishlab chiqish boʻyicha loyihangizni boshidan oxirigacha quramiz.

Telegramda yozing yoki bepul maslahat uchun qoldiring, oʻsha kuniyoq javob beramiz. Loyihangizni birga muhokama qilamiz va biznesingiz uchun eng qulay, aqlli yechimni topamiz.